IQ, OQ ve PQ Nedir? İlaç Tesislerinde Ekipman Kalifikasyonu Süreci
- Blog
- IQ, OQ ve PQ Nedir? İlaç Tesislerinde Ekipman Kalifikasyonu Süreci
IQ, OQ ve PQ Nedir? İlaç Tesislerinde Ekipman Kalifikasyonu Süreci
İçindekiler
- Kalifikasyon Neden Gereklidir?
- Kalifikasyonun Başlangıç Noktası: Kullanıcı Gereksinimleri
- IQ: Kurulum Kalifikasyonu
- OQ: Operasyonel Kalifikasyon
- PQ: Performans Kalifikasyonu
- FAT, SAT ve Kalifikasyon İlişkisi
- Protokol ve Rapor Yapısı
- Risk Temelli Yaklaşım
- Kalifikasyon Sonrası: Kalifiye Durumun Korunması
- Montaj Firmasının Kalifikasyona Katkısı
- Sık Sorulan Sorular
- Sonuç
İlaç ve biyoteknoloji tesislerinde bir ekipmanın kurulmuş ve çalışıyor olması, onun üretimde kullanılabileceği anlamına gelmez. Ekipmanın doğru kurulduğu, tanımlanan aralıklarda doğru çalıştığı ve gerçek üretim koşullarında tutarlı sonuç verdiği belgelenmiş şekilde gösterilmelidir. Bu sürece kalifikasyon denir ve genellikle üç aşamada yürütülür: IQ, OQ ve PQ. Bu yazıda her aşamanın amacını ve kapsamını ele alıyoruz.
Kalifikasyon Neden Gereklidir?
İyi Üretim Uygulamaları (GMP), ürün kalitesini etkileyebilecek ekipman ve sistemlerin amaçlanan kullanıma uygun olduğunun kanıtlanmasını bekler. Kalifikasyon bu kanıtın sistematik şekilde oluşturulmasıdır. Amaç yalnızca denetimlerde belge göstermek değil, ekipmanın gerçekten güvenilir olduğundan emin olmaktır. İyi yürütülmüş bir kalifikasyon, üretim sırasında karşılaşılabilecek sapmaları önemli ölçüde azaltır.
Kalifikasyonun Başlangıç Noktası: Kullanıcı Gereksinimleri
Kalifikasyonun temeli, kullanıcı gereksinim şartnamesidir (URS). Bu doküman, ekipmanın ne yapması gerektiğini, hangi koşullarda çalışacağını ve hangi kalite gerekliliklerini karşılaması gerektiğini tanımlar. Tasarım kalifikasyonu (DQ) aşamasında, önerilen tasarımın bu gereksinimleri karşıladığı değerlendirilir. IQ, OQ ve PQ testleri de sonuçta URS'deki gerekliliklere dayanır. Belirsiz veya eksik bir URS, kalifikasyonun tamamını zayıflatır.
IQ: Kurulum Kalifikasyonu
IQ, ekipmanın tasarıma ve şartnameye uygun şekilde teslim edildiğini ve kurulduğunu doğrular. Bu aşamada tipik olarak şunlar kontrol edilir:
- Ekipman ve bileşenlerin sipariş ve şartnameyle uyumu
- Malzeme sertifikaları ve ürünle temas eden yüzeylerin malzeme uygunluğu
- As-built çizimlerin sahadaki kuruluma uygunluğu
- Kaynak kayıtları, boroskop raporları, yüzey pürüzlülüğü ve pasivasyon belgeleri
- Kritik ölçüm cihazlarının kalibrasyon durumu
- Utility bağlantılarının doğruluğu
- Kullanım ve bakım kılavuzları ile yedek parça listeleri
Hijyenik tesisat projelerinde IQ'nun önemli bir kısmı, montaj sırasında oluşturulan teslim dosyasına dayanır. Bu nedenle dokümantasyonun montajla eş zamanlı ve eksiksiz tutulması, IQ'nun hızını doğrudan belirler.
OQ: Operasyonel Kalifikasyon
OQ, ekipmanın tanımlanan çalışma aralıklarında amaçlandığı şekilde çalıştığını doğrular. Bu aşamada fonksiyon testleri, alarm ve kilitleme testleri, sıcaklık ve basınç kontrolünün doğruluğu, kontrol sisteminin davranışı ve gerekiyorsa en kötü durum koşullarında çalışma test edilir. Örneğin bir tankta karıştırıcı devir aralığı, ceket sıcaklık kontrolü, seviye ölçümü ve CIP döngüsünün adımları OQ kapsamında değerlendirilir.
OQ testleri genellikle ürünsüz, su veya plasebo ile yapılır. Amaç, ekipmanın kontrollü koşullarda beklenen performansı gösterdiğini kanıtlamaktır.
PQ: Performans Kalifikasyonu
PQ, ekipmanın veya sistemin gerçek üretim koşullarında, uzun süre boyunca tutarlı ve tekrarlanabilir şekilde istenen sonucu verdiğini doğrular. Örneğin bir saf su sisteminde PQ, belirli bir süre boyunca tüm kullanım noktalarından alınan numunelerin kalite kriterlerini karşıladığını göstermeyi içerir. Bir sterilizatörde ise gerçek yükleme konfigürasyonlarıyla yapılan sterilizasyon döngülerinin başarısı PQ kapsamındadır.
FAT, SAT ve Kalifikasyon İlişkisi
Fabrika kabul testi (FAT) ve saha kabul testi (SAT), kalifikasyonla doğrudan ilişkilidir. İyi planlanmış ve belgelenmiş FAT ile SAT sonuçları, IQ ve OQ protokollerinde referans olarak kullanılabilir. Bu yaklaşım, aynı testlerin farklı aşamalarda tekrar tekrar yapılmasını önler. Ancak bunun için FAT ve SAT protokollerinin kalifikasyon gerekliliklerini karşılayacak kalitede hazırlanması ve kalite biriminin sürece erken dahil edilmesi gerekir.
Protokol ve Rapor Yapısı
Her kalifikasyon aşaması onaylı bir protokolle başlar ve onaylı bir raporla tamamlanır. Protokolde amaç, kapsam, sorumluluklar, test yöntemleri ve kabul kriterleri tanımlanır. Testler sırasında elde edilen sonuçlar kayıt altına alınır, sapmalar belgelenir ve değerlendirilir. Rapor, sonuçların özetini, sapmaların nasıl kapatıldığını ve ekipmanın bir sonraki aşamaya geçmeye uygun olup olmadığına dair sonucu içerir.
Risk Temelli Yaklaşım
Güncel yaklaşımda kalifikasyonun kapsamı, ürün kalitesi üzerindeki risk dikkate alınarak belirlenir. Ürünle doğrudan temas eden ve kritik proses parametrelerini etkileyen sistemler daha kapsamlı test edilirken, düşük riskli yardımcı sistemler için daha sade bir yaklaşım benimsenebilir. Bu yaklaşım, kaynakların gerçekten önemli noktalara yönlendirilmesini sağlar. Risk değerlendirmesinin belgelenmesi ise kapsam kararlarının denetimlerde savunulabilmesi için gereklidir.
Kalifikasyon Sonrası: Kalifiye Durumun Korunması
Kalifikasyon bir kez yapılıp unutulan bir iş değildir. Ekipmanda veya sistemde yapılan değişiklikler değişiklik kontrol sürecinde değerlendirilir ve gerekirse ilgili testler tekrarlanır. Kalibrasyon ve önleyici bakım programları, ekipmanın kalifiye durumunu korur. Periyodik gözden geçirmeler ise sistemin hâlâ amaçlanan kullanıma uygun olduğunu doğrular. Bu sürekliliğin sağlanması, ilk kalifikasyon kadar önemlidir.
Montaj Firmasının Kalifikasyona Katkısı
Kalifikasyon çoğu zaman müşterinin kalite biriminin veya ayrı bir kalifikasyon ekibinin işi olarak görülür. Oysa sürecin hızını ve kalitesini belirleyen belgelerin büyük bölümü montaj sırasında oluşur. Malzeme sertifikalarının ısı numaralarıyla eşleştirilmesi, kaynak haritasının güncel tutulması, muayene kayıtlarının eksiksiz olması ve as-built çizimlerin sahadaki son durumu yansıtması, IQ protokolünün doğrudan girdileridir.
Bu nedenle montaj firmasının proje başında kalifikasyon ekibinin beklentilerini öğrenmesi ve dokümantasyon formatını buna göre kurması büyük fark yaratır. Sonradan toplanmaya çalışılan belgeler hem zaman kaybına hem de eksikliklere yol açar.a
Sık Sorulan Sorular
Kalifikasyon ile validasyon aynı şey midir?
Yakından ilişkilidir ancak aynı değildir. Kalifikasyon genellikle ekipman ve sistemlerin uygunluğunu, validasyon ise proseslerin, temizlik yöntemlerinin ve analitik yöntemlerin istenen sonucu tutarlı şekilde verdiğini gösterir. Kalifiye ekipman, proses validasyonunun ön koşuludur.
Kalifikasyon belgelerini kim hazırlar?
Belgeler çoğu zaman ekipman tedarikçisi, montaj firması, kalifikasyon ekibi ve müşterinin kalite birimi arasındaki iş birliğiyle hazırlanır. Rol ve sorumlulukların proje başında tanımlanması, sürecin gecikmesini önler.
IQ ne zaman başlayabilir?
IQ, kurulum büyük ölçüde tamamlandığında ve teslim dosyası hazır olduğunda başlar. Dokümantasyonun montajla eş zamanlı hazırlanması, IQ'nun montajın hemen ardından başlamasına imkân verir.

